Có những giá trị được hình thành từ chiều sâu lịch sử, được bồi đắp bằng văn hóa dân tộc và được thử thách qua những bước thăng trầm của đất nước để trở thành sức mạnh tinh thần trường tồn của dân tộc. Đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” là một giá trị như thế. Không chỉ là lời nhắc nhở về lòng biết ơn đối với những người đi trước, đạo lý ấy còn là kết tinh của bản sắc văn hóa Việt Nam, được Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh kế thừa, phát triển thành một giá trị chính trị – nhân văn của chế độ xã hội chủ nghĩa.
Đoàn cán bộ, giảng viên Trường Chính trị Vũ Văn Hiếu dâng hương, tri ân liệt sỹ tại Khu di tích lịch sử quốc gia Pò Hèn, xã Hải Sơn, tỉnh Quảng Ninh
Từ Đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”
Mỗi thắng lợi của cách mạng Việt Nam đều được đánh đổi bằng biết bao máu xương của các anh hùng liệt sĩ, thương binh, bệnh binh, thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến và hàng triệu người có công với cách mạng. Từ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, tưởng nhớ các bậc tiền nhân, tôn vinh các anh hùng dân tộc đến những câu ca dao, tục ngữ như “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, “Uống nước nhớ nguồn”, “Chim có tổ, người có tông, như cây có cội, như sông có nguồn”… tất cả đều phản ánh một quan niệm sống đã ăn sâu vào tâm thức người Việt, đó là giá trị của lòng biết ơn. Vì thế, tri ân những người có công không chỉ là sự tưởng nhớ đối với quá khứ mà còn là sự trân trọng những giá trị đã làm nên hiện tại và tương lai của dân tộc.
Suốt gần 80 năm qua, cùng với việc không ngừng hoàn thiện hệ thống chính sách ưu đãi người có công, Đảng và Nhà nước luôn coi công tác “Đền ơn đáp nghĩa”, chăm lo thương binh, bệnh binh, gia đình liệt sĩ và người có công với cách mạng là một chủ trương lớn, mang ý nghĩa chính trị, nhân văn sâu sắc, được cả hệ thống chính trị và toàn xã hội đồng lòng thực hiện. Kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ (27/7/1947 – 27/7/2026) không chỉ là dịp để toàn Đảng, toàn dân và toàn quân bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với những người đã cống hiến, hy sinh vì Tổ quốc, mà còn là dịp để mỗi cán bộ, đảng viên nhìn nhận sâu sắc hơn giá trị trường tồn của đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” trong đời sống xã hội hôm nay.
Ngay từ những ngày đầu của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặc biệt quan tâm đến công tác thương binh, liệt sĩ và người có công với cách mạng. Việc Người chỉ đạo chọn ngày 27/7 hằng năm làm Ngày Thương binh toàn quốc (nay là Ngày Thương binh – Liệt sĩ) không chỉ thể hiện lòng biết ơn đối với những người đã hy sinh, cống hiến mà còn thể hiện tầm nhìn sâu sắc về xây dựng nền tảng đạo đức của chế độ mới. Trong thư gửi Ban Thường trực của Ban Tổ chức Ngày Thương binh toàn quốc năm 1947, Người khẳng định: “Thương binh là những người đã hy sinh gia đình, hy sinh xương máu để bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ đồng bào, vì lợi ích của Tổ quốc, của đồng bào mà các đồng chí chịu ốm yếu, què quặt. Vì vậy, Tổ quốc, đồng bào phải biết ơn, phải giúp đỡ những người con anh dũng ấy”.
Từ tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đảng ta đã nhất quán xác định chăm lo người có công với cách mạng vừa là trách nhiệm chính trị, vừa là mệnh lệnh từ trái tim và đạo lý của dân tộc. Chính vì lẽ đó, gần 80 năm qua, đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” không chỉ được gìn giữ trong đời sống văn hóa mà còn được hiện thực hóa bằng hệ thống chính sách, pháp luật ngày càng hoàn thiện, đồng bộ và nhân văn. Đến nay đã có khoảng 1.400 văn bản quy định về chính sách ưu đãi người có công được ban hành. Đặc biệt, Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng năm 2020 (có hiệu lực từ 01/7/2021) là văn bản có giá trị pháp lý cao nhất, quy định đầy đủ và toàn diện nhất các chế độ ưu đãi đối với người có công; đối tượng thụ hưởng được mở rộng (bao phủ 12 nhóm đối tượng); mỗi năm ngân sách nhà nước bố trí trên 30.000 tỷ đồng để thực hiện các chế độ ưu đãi. Hiện có trên 1,8 triệu người có công được cấp bảo hiểm y tế, hàng trăm nghìn lượt người được điều dưỡng, phục hồi sức khỏe[1]. Theo thống kê của Bộ Nội vụ, dịp kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ năm 2026, cả nước có 1.563.392 người có công với cách mạng thuộc diện được Chủ tịch nước tặng quà, với tổng kinh phí gần 475,88 tỷ đồng, thể hiện sự quan tâm sâu sắc và trách nhiệm của Đảng, Nhà nước đối với những người đã cống hiến cho sự nghiệp cách mạng[2].
Không chỉ dừng ở chính sách trợ cấp, nhiều chương trình mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc đã được triển khai thường xuyên như phong trào “Đền ơn đáp nghĩa”, xây dựng Quỹ “Đền ơn đáp nghĩa”, phụng dưỡng Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, hỗ trợ cải thiện nhà ở cho người có công, tu bổ nghĩa trang liệt sĩ, tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng công nghệ ADN. Cụ thể, giai đoạn 2012 – 2022 cả nước đã tìm kiếm, quy tập được 18.583 hài cốt liệt sĩ trong và ngoài nước; giám định ADN hàng chục nghìn mẫu, qua đó xác định danh tính cho 1.457 hài cốt liệt sĩ bằng công nghệ cao; đồng thời xác định bằng phương pháp thực chứng cho 4.239 trường hợp khác[3]. Hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh – liệt sỹ (27/7/2027), Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ ban hành Quyết định số 27/QĐ-BCĐQG ngày 27/3/2026 về ban hành Kế hoạch tổ chức phát động “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”; hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ (27/7/1947 – 27/7/2027). Sau gần 4 tháng triển khai Chiến dịch, nhiều kết quả quan trọng đã được xác lập, tiếp thêm niềm tin cho hành trình tri ân những người đã anh dũng hy sinh vì Tổ quốc. Những việc làm đó cho thấy, lòng biết ơn ở Việt Nam không chỉ được thể hiện bằng tình cảm mà đã trở thành hành động của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.
Tại Quảng Ninh, công tác chăm lo người có công luôn được xác định là nhiệm vụ chính trị thường xuyên. Tính đến cuối năm 2025, toàn tỉnh có hơn 48.000 người có công với cách mạng, thân nhân liệt sĩ và đối tượng thờ cúng liệt sĩ. Trong đó, có trên 8.300 cán bộ lão thành, cán bộ tiền khởi nghĩa, Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, thương binh, bệnh binh, người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học, người hoạt động cách mạng kháng chiến bị địch bắt tù đày[4]. Với tinh thần “uống nước nhớ nguồn”, Quảng Ninh luôn là điểm sáng trong việc chăm sóc và tri ân các anh hùng thương binh, gia đình liệt sĩ cùng những người đã cống hiến cho sự nghiệp cách mạng. Nhiều chương trình hỗ trợ nhà ở, chăm sóc sức khỏe, thăm hỏi, tặng quà và tu bổ các công trình ghi công liệt sĩ được triển khai đồng bộ, góp phần bảo đảm các gia đình người có công có mức sống ngày càng được cải thiện, tiếp tục lan tỏa sâu rộng truyền thống “Đền ơn đáp nghĩa” trong cộng đồng.
Để cụ thể hóa chủ trương của Đảng và chính sách của Nhà nước, giai đoạn 2023 – 2025, Hội đồng nhân dân tỉnh Quảng Ninh đã ban hành nhiều nghị quyết chuyên đề nhằm mở rộng chính sách hỗ trợ người có công và thân nhân liệt sĩ, từ trợ cấp, tặng quà đến hỗ trợ nhà ở và chăm lo đời sống như Nghị quyết số 23/2023/NQ-HĐND ngày 08/12/2023 quy định chính sách hỗ trợ một số đối tượng người có công với cách mạng và thân nhân trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh; Nghị quyết số 56/2025/NQ-HĐND ngày 17/7/2025 về tặng quà người có công với cách mạng, thân nhân người có công với cách mạng, người thờ cúng liệt sĩ, một số đối tượng khác… Qua đó tiếp tục khẳng định sự quan tâm đặc biệt của tỉnh đối với những người đã cống hiến cho sự nghiệp cách mạng,
Quảng Ninh là địa phương đi đầu cả nước hoàn thành các đề án hỗ trợ nhà ở theo Quyết định số 22-QĐ/TTg của Thủ tướng Chính phủ. Giai đoạn 2013 – 2021 đã hoàn thành hơn 12.000 căn nhà; năm 2024 đã hỗ trợ: 628 hộ người có công với cách mạng và thân nhân liệt sĩ (gồm 194 hộ xây mới và 434 hộ cải tạo, sửa chữa), kinh phí đã hỗ trợ xây dựng, sửa chữa nhà ở: 32.880 triệu đồng; năm 2025 hỗ trợ: 234 hộ (gồm 82 hộ xây mới và 152 hộ cải tạo, sửa chữa), kinh phí hỗ trợ xây dựng, sửa chữa nhà ở trên 12.000 triệu đồng[5].
Đến nền tảng phẩm chất chính trị của người cán bộ cách mạng
Nhìn từ thực tiễn gần 80 năm qua, có thể khẳng định đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” ở Việt Nam đã vượt lên ý nghĩa của một chuẩn mực đạo đức truyền thống để trở thành một giá trị chính trị – nhân văn đặc sắc của chế độ xã hội chủ nghĩa. Điều làm nên nét đặc sắc ấy chính là sự thống nhất giữa truyền thống văn hóa dân tộc với tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước và sự hưởng ứng của toàn xã hội. Nhờ đó, lòng biết ơn không chỉ được gìn giữ trong đời sống tinh thần mà còn được chuyển hóa thành trách nhiệm chính trị, nguồn lực xã hội và hành động thiết thực chăm lo người có công với cách mạng.
Đối với đội ngũ cán bộ, đảng viên, giá trị lớn nhất của đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” không chỉ dừng lại ở việc giáo dục lòng biết ơn mà còn góp phần hình thành những phẩm chất chính trị cốt lõi của người cán bộ cách mạng.
Trước hết, đó là lòng trung thành với Đảng, với Tổ quốc và Nhân dân. Nhận thức sâu sắc rằng độc lập, tự do và những thành quả phát triển của đất nước hôm nay được đánh đổi bằng biết bao máu xương của các thế hệ đi trước sẽ giúp mỗi cán bộ, đảng viên thêm trân trọng con đường cách mạng mà Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã lựa chọn, từ đó củng cố niềm tin, giữ vững bản lĩnh chính trị và kiên định mục tiêu, lý tưởng cách mạng.
Thứ hai, đạo lý ấy góp phần bồi đắp đạo đức công vụ và tinh thần trách nhiệm. Khi hiểu rằng quyền được học tập, công tác và cống hiến hôm nay là thành quả của sự hy sinh to lớn của các thế hệ cha anh, mỗi cán bộ sẽ không chỉ hoàn thành nhiệm vụ theo yêu cầu mà còn ý thức sâu sắc hơn trách nhiệm phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân; luôn tận tụy, liêm chính, đặt lợi ích của Đảng, của đất nước và của Nhân dân lên trên lợi ích cá nhân. Để mỗi quyết sách đúng đắn vì lợi ích chung, mỗi hành động đều tận tụy phục vụ Nhân dân, vì Nhân dân, vì Tổ quốc. Trong bối cảnh hiện nay, khi đất nước đang đẩy mạnh công cuộc đổi mới, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị và các chủ trương lớn của Đảng, yêu cầu đối với đội ngũ cán bộ ngày càng cao. Bên cạnh trình độ chuyên môn và năng lực quản trị, phẩm chất chính trị, đạo đức công vụ và tinh thần trách nhiệm tiếp tục là những yếu tố quyết định chất lượng đội ngũ cán bộ.
Thứ ba, lòng biết ơn trở thành động lực nuôi dưỡng khát vọng cống hiến và tinh thần vượt khó. Trân trọng những hy sinh của quá khứ cũng chính là ý thức tiếp nối trách nhiệm trong hiện tại. Đó là động lực để người cán bộ không ngừng học tập, đổi mới tư duy, nâng cao năng lực, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, góp phần xây dựng đất nước ngày càng phát triển.
Đối với các trường chính trị, giáo dục đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” vì thế không chỉ là giáo dục truyền thống mà còn là giáo dục phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống của người cán bộ. Mỗi bài giảng về lịch sử Đảng, tư tưởng Hồ Chí Minh, mỗi hoạt động về nguồn, mỗi lần thắp nén hương tại nghĩa trang liệt sĩ đều hướng tới một mục tiêu sâu xa hơn: giúp học viên nhận thức rằng quyền được học tập, công tác và cống hiến hôm nay được đánh đổi bằng sự hy sinh của biết bao thế hệ đi trước; từ đó không ngừng rèn luyện bản lĩnh chính trị, đạo đức công vụ và tinh thần phụng sự Nhân dân.
Cuối cùng, đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” góp phần hình thành lối sống nhân văn, nghĩa tình và gần dân – một phẩm chất đặc trưng của người cán bộ cách mạng. Lòng biết ơn giúp mỗi cán bộ biết trân trọng lịch sử, thấu hiểu giá trị của sự hy sinh, từ đó biết lắng nghe Nhân dân, chia sẻ với những người có hoàn cảnh khó khăn, ứng xử có văn hóa, có trách nhiệm và luôn giữ gìn mối quan hệ gắn bó máu thịt giữa Đảng với Nhân dân.
Kỷ niệm Ngày Thương binh – Liệt sĩ hằng năm không chỉ để tri ân những người có công với cách mạng mà còn để nhắc nhở mỗi chúng ta về trách nhiệm đối với hiện tại và tương lai của đất nước. Trong bối cảnh cả nước đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới với yêu cầu xây dựng đội ngũ cán bộ có bản lĩnh, trí tuệ, liêm chính và khát vọng cống hiến, đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” càng cần được gìn giữ và phát huy, tiếp tục khẳng định giá trị thời sự, trở thành một trong những nền tảng quan trọng hình thành phẩm chất chính trị, đạo đức cách mạng và ý thức phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân của đội ngũ cán bộ, đảng viên.
[1] Tạp chí Công dân và Khuyến học: “Chính sách ưu đãi người có công – Thành tựu và định hướng phát triển trong giai đoạn mới”, tháng 8/2025.
[2] Báo điện tử chính phủ: “Trình Chủ tịch nước tặng quà cho người có công nhân dịp kỷ niệm 79 năm ngày Thương binh – Liệt sĩ”, tháng 6/2026.
[3] Tạp chí Công dân và Khuyến học: “Chính sách ưu đãi người có công – Thành tựu và định hướng phát triển trong giai đoạn mới”, tháng 8/2025.
[4] Cổng thông tin điện tử Quảng Ninh “Khắc ghi công ơn, vun đắp truyền thống”, tháng 7/2025
[5] Sở Nội vụ Quảng Ninh: Công văn số 1071/SNV-NCC, ngày 05/3/2026 “Về việc cung cấp số liệu người có công với cách mạng trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh”.
ThS. Phạm Khánh Phương
